Hukuk Usûlü Muhakemesinde hukukî dinlenilme hakkı

İbrahim Orkun ATALAY

I. Genel açıklama
Hukukî dinlenilme hakkı, her ne kadar Alman hukukunda ortaya çıkmış olsa da, kaynağını Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ile Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi içtihatlarında yer alan ve hukukun genel hükümleri arasına dahil olan âdil yargılanma hakkının bir tezahürüdür. Yargılamada alelade dinlenilmenin ötesinde taraf ağırlıklı bir yargılama yapılması, tarafların haklarının hâkim veya geniş anlamda devlet tarafından teminat altına alınması ve böylece maddî gerçeğe ulaşma çabasında tarafların daha etkin kılınması sözkonusudur. Burada ön plana çıkan kavramlar hak arama hürriyeti ile anayasal ilkeler olan eşitlik ve orantılılıktır. Yargıya ve kanun yoluna gidebilme hakkı mutlak surette tanınması gereken haklar haline gelmiştir. Bu bağlamda hak arayabilmek için fırsat ve imkân eşitliği ile amaç ile araç arasında orantılılık bulunması aranmaktadır. Diğer taraftan yargılamanın amacı ile tarafların haklarını tam olarak kullanabilmeleri arasındaki çelişkinin, yargılamanın süresine ve sonucuna olan yansıması da orta bir yol bulunarak giderilmesine hizmet etmektedir. Bu çelişkinin diğer bir tezahürü ulaşılan amacın ulaşılmak istenenden farklı olması halinde başka bir merciin denetiminden geçirilmesi garantisidir.