Fikri mülkiyet hakları: uygulamada yaşanan sorunlar ve çözüm önerileri

Av. Dr. Cahit SULUK

I. Genel açıklama
Bilgi çağı, küreselleşen pazar, ulus ötesi firma gibi kavram ve olgular, fikri mülkiyet haklarının ekonomideki payını ve önemini artırmıştır. Bilgi toplumunda üretim ve ticaret yöntemleri, şekil değiştirmiş olup büyük ölçüde kol gücünden beyin gücüne dönüşmüştür.

Patent, faydalı model, marka, endüstriyel tasarım, fikir ve sanat eserleri gibi alt dallara ayrılan fikri mülkiyet hakları, sınır tanımaz bir niteliğe sahiptir. Bu özelliği nedeniyle uluslararası pazarlarda faaliyet gösteren firmalar (ve dolayısıyla gelişmiş ülkeler), anılan hakları koruma gayretine girmişlerdir. Zira uluslararası firmaların varlıkları arasında fikri mülkiyet hakları önemli bir yer tutmaktadır. Hatta bazı firmaların en büyük sermayesi anılan haklardır. Örneğin, Microsoft ve Coca Cola gibi firmaların faaliyetleri büyük ölçüde fikri üretime dayanmaktadır. Yine müzik ve sinema endüstrisinde durum farklı değildir. Korumanın uluslararası boyutta sağlanabilmesi, bu haklarla ilgili uluslararası düzeyde hukuki düzenlemeleri gündeme getirmiş ve bu konuda birçok bölgesel ve uluslararası sözleşme kabul edilmiştir. Son zamanlarda bu sözleşmelerden en göze çarpanı, Dünya Ticaret Örgütünü (DTÖ) kuran anlaşmanın eklerinden olan Ticaretle Bağlantılı Fikri Mülkiyet Hakları Anlaşması (TRIPS)’ dır. TRIPS’e bugün itibariyle 148 üye ülke bulunmaktadır. Bu anlaşmaya göre, DTÖ’ye üye ülkeler fikri mülkiyet haklarını ulusal hukuklarında asgari düzeyde korumakla yükümlüdür.